การป้องกันโรคฉวยโอกาส ทำได้จริงและเริ่มจากเรื่องพื้น ๆ คือฟื้นภูมิคุ้มกันให้กลับมาทำงาน ไปตามรอบนัด และลดโอกาสสัมผัสเชื้อในชีวิตประจำวัน หน้านี้ตอบเฉพาะฝั่งการป้องกันและการเฝ้าระวัง ถ้าอยากรู้ว่าโรคกลุ่มนี้คืออะไรและมีโรคอะไรบ้าง อ่านได้ที่ โรคติดเชื้อฉวยโอกาส คืออะไร และมีโรคอะไรบ้าง
ป้องกันโรคฉวยโอกาส เริ่มจากอะไร
สิ่งที่ได้ผลที่สุดไม่ใช่การกินอาหารเสริมหรือหาสูตรดูแลตัวเองจากอินเทอร์เน็ต แต่เป็นสามเรื่องนี้
- ฟื้นภูมิคุ้มกันให้เร็วที่สุด ด้วยการใช้ยาต้านไวรัสต่อเนื่องตามแผนที่ได้รับ เพราะเมื่อกดปริมาณไวรัสลงได้ ภูมิคุ้มกันจะค่อย ๆ กลับมาคุมเชื้อได้เอง
- ไปตามรอบนัด เพื่อให้ทีมดูแลเห็นแนวโน้มของค่าภูมิคุ้มกันและจับสัญญาณได้ก่อนที่โรคจะลุกลาม
- ลดโอกาสสัมผัสเชื้อ ในเรื่องกินอยู่ประจำวัน ซึ่งทำได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนชีวิตทั้งหมด
อีกเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือวัคซีน บางโรคที่ฉวยจังหวะตอนภูมิคุ้มกันต่ำป้องกันได้ด้วยวัคซีน แต่ชนิดที่เหมาะและจังหวะที่ให้ได้ขึ้นกับระดับภูมิคุ้มกันของแต่ละคน จึงเป็นเรื่องที่ต้องถามทีมดูแล ไม่ใช่ไปขอฉีดเองตามร้าน
ทำไมภูมิคุ้มกันต่ำจึงเปิดช่องให้เชื้อฉวยโอกาส
ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องหมายถึงส่วนประกอบของระบบภูมิคุ้มกันขาดไปหรือทำงานสะดุด ทำให้ร่างกายต้านเชื้อได้น้อยกว่าปกติ เอชไอวีที่ยังไม่ได้รักษาเป็นสาเหตุหนึ่ง แต่ไม่ใช่สาเหตุเดียว
- เอชไอวีที่ยังไม่ได้เริ่มยาต้านไวรัส หรือใช้ยาไม่ต่อเนื่อง
- ยากดภูมิคุ้มกันสำหรับผู้รับการปลูกถ่ายอวัยวะ
- เคมีบำบัดสำหรับโรคมะเร็ง
- ภาวะทุพโภชนาการและน้ำหนักลดมาก
- ความเหนื่อยล้าสะสมและการพักผ่อนไม่พอ
- การติดเชื้อซ้ำซ้อนหลายอย่างในเวลาเดียวกัน
- ความบกพร่องทางพันธุกรรมของระบบภูมิคุ้มกัน
- แผลหรือผิวหนังที่เสียหาย ซึ่งเป็นทางเข้าของเชื้อ
- การใช้ยาปฏิชีวนะที่รบกวนสมดุลจุลินทรีย์ในลำไส้ ทำให้เชื้อบางชนิดเติบโตเกินปกติ
ที่พูดถึงข้อเหล่านี้ไม่ใช่เพื่อโทษใคร แต่เพราะหลายข้อแก้ไขได้ เช่น การกินให้พอ การนอนให้พอ และการไม่ซื้อยาปฏิชีวนะมากินเองเวลาไม่สบาย
ภูมิคุ้มกันต่ำลง โรคที่ต้องเฝ้าระวังก็เปลี่ยนไป
ทีมดูแลใช้ค่าเม็ดเลือดขาว CD4 ร่วมกับอาการ เป็นตัวช่วยบอกว่าช่วงนี้ควรเฝ้าระวังโรคกลุ่มใดเป็นพิเศษ ตารางนี้ให้ภาพรวมเพื่อให้อ่านผลตรวจของตัวเองเข้าใจง่ายขึ้น ไม่ใช่เกณฑ์ให้วินิจฉัยหรือสั่งยาด้วยตัวเอง
| ระดับ CD4 | โรคที่มักเฝ้าระวังในช่วงนี้ |
|---|---|
| 200–500 | ปอดอักเสบจากแบคทีเรีย วัณโรคปอด เชื้อราในปากและช่องคลอด งูสวัด ลิ้นเป็นฝ้าขาว มะเร็งผิวหนังคาโปซี |
| 100–200 | โรคในช่วงก่อนหน้า บวกกับปอดอักเสบจากเชื้อราพีซีพี และท้องเดินเรื้อรัง |
| 50–100 | โรคในช่วงก่อนหน้า บวกกับสมองอักเสบจากท็อกโซพลาสมา เยื่อหุ้มสมองอักเสบจากเชื้อราคริปโตค็อกคัส หลอดอาหารอักเสบ และเริมเรื้อรัง |
| ต่ำกว่า 50 | โรคในช่วงก่อนหน้า บวกกับการติดเชื้อกลุ่มมัยโคแบคทีเรียเอเวียม จอประสาทตาอักเสบและสมองอักเสบจากไซโตเมกาโลไวรัส |
ข้อสำคัญคือค่านี้ขึ้นลงได้ และขึ้นได้จริงเมื่อใช้ยาต้านไวรัสต่อเนื่อง การอ่านค่าของตัวเองแบบละเอียดดูได้ที่ ค่า CD4 คืออะไร?
ดูแลตัวเองในชีวิตประจำวันเพื่อลดโอกาสสัมผัสเชื้อ
เรื่องเหล่านี้ทำได้ทันทีและไม่ต้องใช้อุปกรณ์พิเศษ
- กินอาหารที่ปรุงสุกใหม่ ดื่มน้ำสะอาด เลี่ยงอาหารดิบและกึ่งดิบในช่วงที่ภูมิคุ้มกันต่ำ
- ล้างผักผลไม้ให้สะอาด และแยกเขียงของสุกกับของดิบ
- ล้างมือก่อนกินอาหารและหลังเข้าห้องน้ำ
- เลี่ยงอยู่ใกล้คนที่กำลังไอหรือเป็นหวัดในที่อากาศไม่ถ่าย และสวมหน้ากากเมื่อต้องอยู่ในที่คนแน่น
- ให้คนอื่นช่วยเก็บมูลสัตว์เลี้ยง หรือใส่ถุงมือและล้างมือทุกครั้งถ้าต้องทำเอง
- ใส่รองเท้าเวลาเดินในดินหรือน้ำขัง และดูแลแผลเล็ก ๆ ไม่ให้ลุกลาม
- พักผ่อนให้พอ และบอกทีมดูแลเมื่อน้ำหนักลดเร็วหรือกินไม่ได้
- ก่อนเดินทางไปต่างจังหวัดหรือต่างประเทศ ถามทีมดูแลเรื่องยาและวัคซีนที่ควรเตรียม
ยาป้องกันโรคคืออะไร และใครเป็นคนตัดสิน
ในบางช่วงที่ภูมิคุ้มกันต่ำมาก แพทย์อาจให้ยาไว้ล่วงหน้าเพื่อกันโรคบางอย่างไม่ให้เกิด เรียกกันว่ายาป้องกันโรค หลักการคือป้องกันไว้ก่อนในช่วงที่ร่างกายยังคุมเชื้อไม่ได้ แล้วหยุดเมื่อภูมิคุ้มกันฟื้นกลับมาแล้ว
การตัดสินว่าจะให้ตัวไหน เมื่อไร และนานแค่ไหน เป็นงานของแพทย์ที่ดูแล เพราะต้องดูผลตรวจ โรคประจำตัว ยาอื่นที่ใช้อยู่ และประวัติการแพ้ยาประกอบกัน ไม่ใช่เรื่องที่เทียบจากคนอื่นที่เคยได้ และไม่ควรขอยาตัวเดียวกันมาใช้เองโดยไม่ตรวจ
อาการแบบไหนควรรีบติดต่อหน่วยบริการ
ระหว่างที่เฝ้าระวังอยู่ อาการเหล่านี้ไม่ควรรอรอบนัด
- ไข้สูงที่ไม่ลด หรือไข้ต่ำ ๆ ที่ยืดเยื้อหลายวัน
- ไอเรื้อรัง หายใจเหนื่อยขึ้นเรื่อย ๆ หรือเหงื่อออกมากตอนกลางคืน
- ปวดศีรษะรุนแรง อาเจียน คอแข็งก้มยาก สับสน หรือชัก
- ตามัวลงเร็ว หรือเห็นจุดลอยไปมาแบบที่ไม่เคยเป็น
- ท้องเดินเรื้อรัง กินไม่ได้ หรือน้ำหนักลดเร็ว
- แผลในปากหรือที่ผิวหนังที่ไม่หาย และกลืนเจ็บ
คำถามที่พบบ่อย
กินอาหารเสริมหรือสมุนไพรช่วยป้องกันโรคฉวยโอกาสได้ไหม
ไม่มีอะไรแทนการใช้ยาต้านไวรัสต่อเนื่องได้ และบางชนิดยังรบกวนยาที่ใช้อยู่ ถ้าอยากใช้ ให้นำมาให้แพทย์หรือเภสัชกรดูก่อนทุกครั้ง
ภูมิคุ้มกันฟื้นแล้วต้องระวังเรื่องกินอยู่ต่อไหม
เรื่องสุขอนามัยพื้นฐานยังดีกับทุกคน แต่ข้อที่เข้มกว่าปกติ เช่น การงดอาหารบางอย่าง ให้ถามทีมดูแลว่ายังจำเป็นในช่วงนี้หรือไม่
เลี้ยงหมาหรือแมวได้ไหมถ้าภูมิคุ้มกันต่ำ
เลี้ยงได้ จุดที่ต้องระวังคือการสัมผัสมูลสัตว์และน้ำลายที่แผล ให้คนอื่นช่วยเก็บมูล หรือใส่ถุงมือและล้างมือให้สะอาด และพาสัตว์เลี้ยงไปดูแลสุขภาพตามรอบ
เคยเป็นโรคฉวยโอกาสมาแล้ว จะกลับมาเป็นซ้ำไหม
เป็นซ้ำได้ถ้าภูมิคุ้มกันยังต่ำ จึงเป็นเหตุผลที่ทีมดูแลเน้นเรื่องการใช้ยาต่อเนื่องและการติดตามค่าภูมิคุ้มกัน
สรุป
- การป้องกันที่ได้ผลที่สุดคือใช้ยาต้านไวรัสต่อเนื่องให้ภูมิคุ้มกันฟื้น และไปตามรอบนัด
- สาเหตุที่ทำให้ภูมิคุ้มกันต่ำมีหลายข้อนอกจากเอชไอวี และหลายข้อแก้ไขได้
- ค่า CD4 ใช้เป็นตัวช่วยเฝ้าระวัง ไม่ใช่เกณฑ์ให้วินิจฉัยหรือสั่งยาเอง
- เรื่องกินอยู่ประจำวัน สัตว์เลี้ยง และการเดินทาง ลดโอกาสสัมผัสเชื้อได้จริง
- มีไข้ไม่ลด เหนื่อยขึ้น ปวดศีรษะรุนแรง หรือตามัวลงเร็ว ให้ติดต่อหน่วยบริการทันที
อ่านภาพรวมการรักษาเอชไอวีแบบเป็นขั้นตอนได้ที่ การรักษา HIV: เริ่มเร็ว สุขภาพดี และก้าวสู่ U=U
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ
