ยา PrEP คือยาต้านไวรัสที่คนที่ยังไม่มีเชื้อเอชไอวีใช้เพื่อลดโอกาสรับเชื้อ ตามคำอธิบายขององค์การอนามัยโลก คำว่า PrEP (เพร็พ) ย่อมาจากการป้องกันก่อนสัมผัสเชื้อ

ส่วนคำถามที่ตามมาว่าหาซื้อมากินเองได้ไหม คำตอบคือไม่ได้ เพราะการเริ่มต้องผ่านการตรวจเลือดและการวางรอบติดตามกับหน่วยบริการ

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่าการป้องกันได้ผลเมื่อเริ่มกับหน่วยบริการแล้วอยู่ในรอบติดตามจนครบปี

ภาพแพทย์ชายชี้ปฏิทินนัดติดตามขณะอธิบายเรื่อง PrEP ให้ผู้รับบริการ โดยมีขวดยาและชุดตรวจ HIV วางบนโต๊ะ ข้อความใต้ภาพสรุปว่า PrEP ช่วยลดโอกาสรับเชื้อ HIV และควรตรวจ HIV ประเมินการทำงานของไตและสถานะไวรัสตับอักเสบบี พร้อมวางแผนติดตามกับหน่วยบริการก่อนเริ่มยา

ยา PrEP คืออะไร และทำไมหาซื้อมากินเองไม่ได้

องค์การอนามัยโลกอธิบายว่า PrEP เป็นยาต้านไวรัสที่ใช้ในคนที่ยังไม่มีเชื้อเอชไอวี เพื่อลดโอกาสรับเชื้อ และระบุว่าเมื่อคิดจะใช้ ควรขอคำปรึกษาจากผู้ให้บริการทางการแพทย์ก่อน

เรื่องแรกที่ต้องรู้ก่อนคือสถานะเชื้อของตัวเอง องค์การอนามัยโลกระบุว่าคนที่ใช้ยาป้องกันชนิดกินอยู่แล้วรับเชื้อขึ้นมานั้นพบไม่บ่อย และในกลุ่มนี้การดื้อยาที่ใช้ป้องกันก็อยู่ในระดับต่ำ

ภาพจะต่างออกไปถ้าเริ่มยาตอนที่มีเชื้อเอชไอวีระยะแรกอยู่แล้วโดยยังไม่รู้ตัว องค์การอนามัยโลกระบุว่ากรณีนี้พบการดื้อยาที่ใช้ป้องกันมากกว่าสิบเท่า เมื่อเทียบกับคนที่เริ่มตอนยังไม่มีเชื้อ

การดื้อยาที่เกิดขึ้นตรงนี้ทำให้ทางเลือกการรักษาในอนาคตแคบลงได้ ผลเลือดก่อนเริ่มจึงมีไว้กันเรื่องนี้โดยตรง

ถัดมาเป็นเรื่องจังหวะเวลาของผลตรวจ องค์การอนามัยโลกระบุว่าการตรวจเอชไอวีที่ใช้กันมากที่สุดเป็นการตรวจหาสารภูมิต้านทาน (แอนติบอดี) ที่ร่างกายสร้างขึ้นเพื่อตอบสนองต่อเชื้อ และคนส่วนใหญ่จะสร้างสารภูมิต้านทานนี้ขึ้นภายใน 28 วันหลังรับเชื้อ

สารภูมิต้านทานที่ว่าเป็นร่องรอยที่ชุดตรวจใช้จับ ไม่ได้ทำหน้าที่ป้องกันเชื้อให้ ช่วงก่อนถึงจุดนั้นคนที่เพิ่งมีเหตุสัมผัสเชื้อจึงอาจได้ผลลบทั้งที่เชื้อเพิ่งเข้าไป เจ้าหน้าที่จะถามไทม์ไลน์และวางนัดตรวจซ้ำให้

อีกสองเรื่องที่ประเมินจากบ้านไม่ได้คือการทำงานของไตและสถานะไวรัสตับอักเสบบี ซึ่งต้องเจาะเลือดดู

เรื่องสุดท้ายคือขอบเขต ยาป้องกันเอชไอวีดูแลเฉพาะเอชไอวี โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่นต้องป้องกันเพิ่มอีกชั้น

ก่อนเริ่มต้องเจาะเลือดดูอะไร และผลนั้นใช้ทำอะไรต่อ

สิ่งที่หน่วยบริการมักดูก่อนเริ่มมีทั้งผลเอชไอวีล่าสุด ไทม์ไลน์ของเหตุสัมผัสเชื้อ การทำงานของไต สถานะไวรัสตับอักเสบบี และการคัดกรองโรคอื่น

รายละเอียดต่างกันไปตามแต่ละแห่ง แต่หลักคิดเหมือนกัน คือเก็บค่าตั้งต้นไว้เทียบในรอบถัดไป

สิ่งที่หน่วยบริการมักประเมินก่อนเริ่มการป้องกันด้วยยา
สิ่งที่ประเมิน เหตุผล
ผลเอชไอวีล่าสุด ถ้ามีเชื้ออยู่แล้วแต่ไม่รู้ตัว โอกาสพบการดื้อยาที่ใช้ป้องกันสูงขึ้นมาก
ไทม์ไลน์ของเหตุสัมผัสเชื้อครั้งล่าสุด การตรวจหาสารภูมิต้านทานซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันมากที่สุด อาจต้องรอถึง 28 วันหลังรับเชื้อจึงตรวจพบได้ ผลลบวันนี้จึงยังไม่ปิดความเป็นไปได้ของเชื้อที่รับมาใหม่
การทำงานของไต มีค่าตั้งต้นไว้เทียบในรอบถัดไป งานติดตามผู้ใช้เพร็พ 203 คนนาน 48 สัปดาห์พบว่าในแต่ละรอบตรวจมีราว 3–4 ใน 100 คนที่ค่าการกรองของไตลดลงตั้งแต่หนึ่งในสี่ขึ้นไป
สถานะไวรัสตับอักเสบบี องค์การอนามัยโลกระบุว่ายาต้านไวรัสที่ใช้กับเอชไอวีบางตัวออกฤทธิ์กับไวรัสตับอักเสบบีด้วย การรู้สถานะไว้ก่อนช่วยให้วางแผนดูแลตับได้
โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น การป้องกันนี้ไม่คุ้มครองโรคอื่น การคัดกรองจึงถูกวางไว้ในรอบเดียวกัน

หน้านี้ไม่ลงรายละเอียดชื่อยาและรูปแบบการใช้ เพราะขึ้นกับร่างกายของแต่ละคน คนที่ตอบเรื่องนี้ได้คือผู้สั่งใช้ยาที่ดูผลเลือดของคุณ

Quicky

ใช้สม่ำเสมอแค่ไหนจึงจะได้ผล

องค์การอนามัยโลกระบุว่าการป้องกันด้วยยาชนิดกินได้ผลสูงมากเมื่อใช้ตามที่กำหนด ผลป้องกันจึงขึ้นกับว่าใช้ได้ตรงตามที่ผู้ให้บริการวางไว้แค่ไหน

สิ่งที่ทำให้วินัยพังมักเป็นเรื่องชีวิตธรรมดา เช่น งานเข้ากะ การเดินทาง หรือความเป็นส่วนตัวในบ้าน เรื่องเหล่านี้บอกเจ้าหน้าที่ได้ตรง ๆ

  • ผูกการใช้ยาไว้กับกิจวัตรที่ทำสม่ำเสมอ เช่น ตอนแปรงฟันหรือตอนชาร์จโทรศัพท์
  • ติ๊กในปฏิทินหลังใช้ยาเสร็จ เพื่อให้บันทึกตรงกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริง
  • ดูวันที่ยาจะหมดไว้ล่วงหน้า แล้วนัดรับรอบใหม่ก่อนถึงวันนั้น
  • ถ้ายาหาย โทรถามหน่วยบริการก่อนตัดสินใจเอง

ปฏิทินติดตาม 365 วัน ควรมีอะไรอยู่ในนั้น

การป้องกันเป็นงานที่วัดกันทั้งปี ห้าอย่างข้างล่างคือสิ่งที่ใส่ลงปฏิทินได้เลย

  1. รอบนัดตามที่คลินิกกำหนด งานวิจัยในวารสาร BMC Medicine ปี 2569 ที่ทำในเนเธอร์แลนด์กับผู้ใช้เพร็พ 451 คน ระบุว่าผู้ใช้เพร็พชนิดกินมักได้รับการคัดกรองโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ทุกสามเดือน และเมื่อเทียบรอบหกเดือนกับรอบสามเดือน รอบหกเดือนทำให้มาคลินิกน้อยลงราวหนึ่งในสาม แต่ตรวจเจอโรคน้อยลงราว 18%
  2. การยืนยันผลเอชไอวีซ้ำตามนัด รอบนี้เป็นขั้นตอนปกติ เพราะช่วงที่ตรวจยังไม่พบมีอยู่จริง และการใช้ยาป้องกันต่อขณะมีเชื้อคือจุดที่การดื้อยาเกิดขึ้น
  3. การทบทวนการทำงานของไตเป็นรอบ คนส่วนใหญ่ไม่เจอปัญหา แต่รอบตรวจมีไว้ให้เห็นความเปลี่ยนแปลงตั้งแต่ยังแก้ได้ง่าย ถ้าสงสัยเรื่องอาการระหว่างใช้ อ่านต่อได้ที่ ผลข้างเคียงของเพร็พที่ควรรู้ก่อนใช้
  4. การทบทวนปีละครั้งว่าวิธีนี้ยังเหมาะกับชีวิตช่วงนี้ไหม
  5. การเช็กสิทธิและจุดรับบริการ UNAIDS รายงานว่าไทยบรรจุบริการเพร็พเข้าชุดสิทธิประโยชน์ของหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าตั้งแต่ตุลาคม 2562 ในระยะนำร่อง เงื่อนไขปัจจุบันเปลี่ยนได้ ควรถามหน่วยบริการอีกครั้ง

ภาพผู้รับบริการคุยกับแพทย์ชาย โดยมีขวดยา PrEP และปฏิทินวางบนโต๊ะ ข้อความใต้ภาพแนะนำให้ถามหน่วยบริการก่อนปรับยาเมื่อลืมใช้ คุยเรื่องความเสี่ยงและไวรัสตับอักเสบบีก่อนหยุด และตรวจ HIV ก่อนเริ่มใหม่หากหยุดไปหลายเดือน

ลืมใช้ หยุดไป แล้วอยากกลับมาเริ่มใหม่

การพลาดหนึ่งครั้งไม่ได้แปลว่าล้มเหลวทั้งแผน สิ่งที่ไม่ควรทำคือเพิ่มหรือลดยาเองเพื่อชดเชย เพราะวิธีจัดการขึ้นกับรูปแบบที่ใช้อยู่ โทรถามหน่วยบริการได้

การหยุดก็มีขั้นตอนของตัวเอง เพราะต้องดูว่าช่วงนี้ยังต้องการการป้องกันอยู่หรือไม่ และดูเรื่องไวรัสตับอักเสบบีประกอบ รายละเอียดอ่านได้ที่ แนวทางเมื่อคิดจะหยุดกินเพร็พ

ส่วนการกลับมาเริ่มใหม่หลังหายไปหลายเดือน ให้นับเป็นการเริ่มรอบใหม่ คือตรวจยืนยันสถานะเชื้อกับหน่วยบริการอีกครั้งก่อนใช้ยาต่อ

Chat Love2Test

คำถามที่พบบ่อย

สั่งซื้อยา PrEP ทางออนไลน์เองได้ไหม

ทางนั้นไม่ปลอดภัย เพราะคนขายไม่เห็นผลเลือดของคุณและไม่มีรอบติดตาม

บริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักรระบุว่าการป้องกันแบบนี้รับได้ฟรีจากคลินิกสุขภาพทางเพศ ส่วนเงื่อนไขสิทธิของไทยเปลี่ยนได้ตามที่เล่าไว้ข้างบน ควรถามจุดบริการใกล้บ้านอีกครั้ง

ถ้าเพิ่งมีเหตุสัมผัสเชื้อเมื่อคืนนี้ เริ่มเองเลยได้ไหม

อย่าเริ่มเอง และอย่ารอดูอาการ ให้ติดต่อหน่วยบริการภายในวันนั้น กรณีที่สัมผัสเชื้อมาแล้วใช้อีกแนวทางหนึ่งเรียกว่า PEP (เป๊ป) หรือการป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ

แนวทางการป้องกันหลังสัมผัสเชื้อขององค์การอนามัยโลก ฉบับปี 2567 ระบุว่าควรเริ่มให้เร็วที่สุด ดีที่สุดคือภายใน 24 ชั่วโมง และไม่ช้ากว่า 72 ชั่วโมงหลังสัมผัสเชื้อ แนวทางเดียวกันระบุว่าให้จ่ายยาชุด 28 วัน

ถ้าเลยกรอบ 72 ชั่วโมงไปแล้ว บริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักรเขียนไว้ว่ายังควรไปพบคลินิกสุขภาพทางเพศหรือแพทย์เพื่อขอตรวจเอชไอวี

ใช้ยาป้องกันเอชไอวีอยู่ ซิฟิลิสกับหนองในยังติดได้ไหม

ยังติดได้ การป้องกันนี้ดูแลเฉพาะเอชไอวี ไม่ได้ดูแลซิฟิลิส หนองใน หรือการตั้งครรภ์

บริการสุขภาพแห่งชาติของสหราชอาณาจักรระบุว่าถุงยางอนามัยเป็นการป้องกันที่ได้ผลที่สุด ทั้งต่อเอชไอวีและโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น อ่านต่อได้ที่ เพร็พกับการป้องกัน STI ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

ถ้ารู้ตัวว่าใช้ไม่สม่ำเสมอ ยังมีประโยชน์อยู่ไหม

ความสม่ำเสมอเป็นตัวแปรที่เปลี่ยนผลจริง ถ้าทำตามแผนเดิมไม่ได้ ให้คุยกับผู้ให้บริการเพื่อหารูปแบบที่ทำได้ในชีวิตจริง

สรุป

จุดที่ตัดสินผลของยา PrEP มีสองอย่าง คือการเริ่มอย่างถูกขั้นตอนกับหน่วยบริการ และความสม่ำเสมอในปีต่อมา สิ่งที่หน่วยบริการมีให้เพิ่มคือผลตรวจ รอบติดตาม และคนที่ช่วยปรับแผน

ลองเปิดปฏิทินแล้วใส่รอบนัด รอบตรวจ และวันที่ยาจะหมดลงไปตั้งแต่วันนี้ แล้วนัดคุยกับหน่วยบริการใกล้บ้าน การไปตรวจและไปถามเป็นการดูแลตัวเองตามปกติ ไม่ใช่เรื่องที่ต้องอธิบายตัวเองกับใคร

หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ

แหล่งอ้างอิง